Migren Sadece Baş Ağrısı Değildir: Beyin Neden Hassaslaşır?
“Hocam, yine migrenim tuttu.”
Bu cümlenin arkasında çoğu zaman yalnızca zonklayan bir baş yoktur. Karanlık bir oda arayışı, sese ve ışığa tahammülsüzlük, kokuların dayanılmaz hâle gelmesi, bulantı, bazen kusma vardır. İnsan işini bırakır, toplantısını iptal eder, çocuğuyla ilgilenemez; hayat birkaç saatliğine, kimi zaman birkaç günlüğüne daralır.
Sonra ağrı geçer. Fakat migren hastasının zihninde başka bir ağrı kalır: “Bir sonraki atak ne zaman gelecek?”
Migren ağrıdan önce başlar
Bu nedenle migreni yalnızca bir baş ağrısı olarak görmek doğru değildir. Migren nörolojik bir hastalıktır. Baş ağrısı onun en görünür yüzüdür; fakat bütün hikâye değildir.
Üstelik migren bazen ağrı başlamadan saatler önce kendisini haber verir. Esneme, halsizlik, konsantrasyon güçlüğü, boyunda rahatsızlık, belirli yiyeceklere karşı artmış istek, duygu durumunda değişiklik, ışığa veya sese karşı artmış hassasiyet ortaya çıkabilir. Bazı hastalarda aura gelişir; görme alanında ışık çakmaları, zikzaklar, geçici görsel değişiklikler, daha seyrek olarak uyuşma veya konuşma ile ilgili geçici belirtiler görülebilir.
Yani biz başımız ağrıdığında atağın başladığını düşünürüz. Oysa beyin bazen çoktan başka bir fizyolojik sürece girmiştir.
Migrende eski damar teorisinden beynin ağlarına
Yıllarca migreni büyük ölçüde damarların genişleyip daralmasıyla açıklamaya çalıştık. Bugün bunun çok daha karmaşık olduğunu biliyoruz.
Migren atağında trigeminal sistem, trigeminovasküler yollar, beyin sapı ve ağrının işlenmesinde rol alan merkezi sinir sistemi ağları birlikte önem taşır. CGRP gibi nöropeptitlerin bu süreçteki rolünün anlaşılması, migren tedavisinde yeni bir dönemin kapısını açtı. Bugün CGRP'yi veya reseptörünü hedefleyen tedavilerin kullanılması, migren biyolojisi hakkındaki bilgimizin ne kadar değiştiğinin somut bir örneğidir.
Ama benim yıllardır hastanın karşısında sorduğum soru bundan bir adım daha ileridedir:
Bu sistem neden bugün aktif oldu?
Daha doğrusu, aynı beyin geçen ay bazı uyaranları tolere edebilirken bugün neden edemiyor?
Migrenli beyin “bozuk” bir beyin değildir. Fakat bazı dönemlerde uyaranlara karşı daha hassas hâle gelebilir. Işık, ses, koku, açlık, uykusuzluk, hormonal değişiklikler, stres veya hava değişimleri tek başlarına hastalığın nedeni değildir; ancak hassaslaşmış bir sistemde atağın ortaya çıkmasına katkıda bulunabilirler.
Bir alarm sistemi düşünün. Alarmın görevi tehlikeyi haber vermektir. Fakat eşik çok aşağıya indiğinde, normalde sorun yaratmayacak bir uyaran bile alarmı tetikleyebilir.
Migrene bakarken bu nedenle yalnızca “neyin tetiklediğini” değil, “eşiğin neden düştüğünü” de anlamaya çalışırım.
Migrende son damla ile asıl nedeni karıştırmamak
Migren hastası yıllarca suçluyu arar. Çikolata, peynir, kahve, hava değişikliği, stres… Bazen gerçekten tekrarlayan ve belirgin bir tetikleyici vardır. Ama çoğu zaman migren tek bir nedene indirgenemeyecek kadar karmaşıktır.
Yine bir bardak düşünelim.
Gece kötü uyudunuz. Bardağa biraz eklendi. Sabah kahvaltıyı atladınız. Biraz daha. Gün yoğun geçti. Adet dönemi yaklaşıyor. Yeterince su içmediniz. Boyun ve omuzlar bütün gün gergin kaldı.
Bardak artık neredeyse doludur.
Akşam küçük bir uyaran gelir ve taşır.
İnsan doğal olarak son damlayı suçlar. Oysa son damla her zaman asıl neden değildir. Hekimlikte beni ilgilendiren, bardağın neden sürekli dolu kaldığıdır.
Regülasyon tıbbının migrene getirdiği bakış açısı da burada başlar. Tek bir “mucize tetikleyici” aramak yerine, organizmanın o dönemdeki toplam yükünü ve uyum kapasitesini anlamaya çalışır.
Stres gerçektir; migren psikolojik değildir
“Migreniniz stresten.”
Bu cümleyi doğru bulmuyorum. Çünkü hastanın gerçek bir nörolojik hastalığı, psikolojik bir zayıflık gibi görünmeyebilir.
Migren psikolojik bir hastalık değildir. Ama stresin biyolojisi vardır.
Stres sırasında otonom sinir sistemi, hormonal yanıtlar, uyku, kas tonusu ve ağrının işlenmesi değişebilir. İlginç olan, bazı hastalarda atağın yoğun stres sırasında değil, stres bittikten sonra ortaya çıkmasıdır. Hafta boyunca çalışan bir insan cumartesi sabahı migrenle uyanır. Tatilin ilk günü başı ağrır. “Let-down” olarak adlandırılan bu durum, organizmanın yüksek uyarılma hâlinden çıkışındaki değişimin bazı kişilerde atağa eşlik edebileceğini de gösterir.
Dolayısıyla hedef “Hayatınızdan stresi çıkarın” demek değildir. Bu gerçekçi değildir.
Asıl mesele, organizmanın yüklenme ile toparlanma arasındaki geçişleri ne kadar sağlıklı yapabildiğidir. Regülasyon dediğimiz şey de biraz budur: gerektiğinde yanıt verebilmek ve yük ortadan kalktığında yeniden sakinleşebilmek.
Otonom sinir sistemi: Migren yalnızca kafatasının içinde yaşanmaz
Migren sırasında yalnızca ağrı olmaz. Bulantı, kusma, terleme, üşüme, burun tıkanıklığı, bağırsak hareketlerinde değişiklik ve çarpıntı hissi gibi belirtiler de tabloya eşlik edebilir.
Bunlar bize, otonom sinir sisteminin de migren deneyiminin içinde yer aldığını hatırlatır.
Otonom sinir sistemi kalp hızından sindirime, damar tonusundan terlemeye kadar farkında olmadan yürüttüğümüz çok sayıda işlevin düzenlenmesine katılır. Migreni yalnızca ağrıyan şakak veya başın bir tarafı üzerinden okumak bu nedenle eksiktir.
Migren, bütün organizmanın katıldığı bir nörolojik olaydır.
Benim kliniğimde önem verdiğim noktalardan biri de budur. Baş ağrısını dinlerken yalnızca başı değil, hastanın uyku düzenini, stres karşısındaki bedensel yanıtını, boyun ve çene bölgesini, solunum paternini ve eşlik eden otonom yakınmalarını da dinlerim. Çünkü insanın sinir sistemi anatomik bölümlere ayrılmış olsa da, yaşamı bir bütün olarak düzenler.
Baş ağrılarında doğru tanının neden bu kadar önemli olduğunu Her Baş Ağrısı Gerilim Tipi Değildir yazımda anlattım; migrende Nöralterapi yaklaşımı için Migrende Nöralterapi sayfasına da göz atabilirsiniz.
Nöralterapi (Nöral Terapi) ve Hüseyin Nazlıkul'un diğer tedavi yöntemlerine buradan ulaşabilirsiniz.
Stres, uyku ve otonom sinir sistemi dengesi hakkında daha fazlası için Stres, Uyku ve HRV sayfasına da göz atabilirsiniz.